Uniwersytet Latający


Uniwersytet Latający – pojęcie przypisywane dwóm różnym, nieformalnym instytucjom kształcenia wyższego, jakie funkcjonowały w Królestwie Polskim (od 1905 , a formalnie od 1906 ) i Polsce (od 1918 ) w XIX i XX wieku. Nazwa wywodzi się od braku stałej siedziby i permanentnych zmian miejsca wykładów.

Okres zaborów

Uniwersytet Latający

Organizowane od 1882 w domach prywatnych w Warszawie konspiracyjne kursy samokształceniowe dla kobiet, dla których edukacja na poziomie uniwersyteckim była zamknięta, w roku 1885 przekształciły się w nieformalną, tajną szkołę wyższą tzw. Uniwersytet Latający. W roku szkolnym 1882/83 kilka grup niedawnych pensjonarek słuchało wykładów Józefa Siemaszki , Stanisława Norblina, Piotra Chmielowskiego i Władysława Smoleńskiego.

W 1885 jedna ze słuchaczek kursów - Jadwiga Szczawińska-Dawidowa - ujęła różne grupy w jednolitą strukturę, nadając jej ujednolicony program nauczania. Od tej chwili składki (2-4 ruble miesięcznie) słuchaczek kursów były przeznaczane na honoraria dla wykładowców różnych grup i działalność tajnej Czytelni Naukowej. Studia na tajnym uniwersytecie trwały od pięciu do sześciu lat i obejmowały cztery kierunki: nauki społeczne, nauki filologiczno-historyczne, pedagogikę i nauki matematyczno-przyrodnicze. W tygodniu słuchaczki uczestniczyły w 8-11 godzinach wykładów. Wśród wykładowców znajdowali się wybitni naukowcy, którzy gwarantowali wysoki poziom nauczania. Historię wykładali: Władysław Smoleński i Tadeusz Korzon ; literaturę - Bronisław Chlebowski , Ignacy Chrzanowski i Piotr Chmielowski ; filozofię - Adam Mahrburg ; socjologię - Ludwik Krzywicki ; biologię - Józef Nussbaum-Hilarowicz. Oblicza się, iż w ciągu dwudziestu lat istnienia uniwersytet ukończyło pięć tysięcy kobiet.

Najsłynniejszą absolwentką Uniwersytetu Latającego była przyszła noblistka Maria Skłodowska-Curie. W roku 1905 Uniwersytet przekształcił się w jawnie działające Towarzystwo Kursów Naukowych.

Towarzystwo Kursów Naukowych

Kontynuująca od 1905 działalność Uniwersytetu Latającego szkoła wyższa o nazwie Towarzystwo Kursów Naukowych działała w Warszawie prowadząc wykłady na wydziałach: matematyczno-przyrodniczym, humanistycznym, technologicznym i rolniczym. W roku 1920 zostało przekształcone w Wolną Wszechnicę Polską.

Okres międzywojenny

Wolna Wszechnica Polska

Wolna Wszechnica Polska, utworzona w 1918 roku w Warszawie z Towarzystwa Kursów Naukowych , była prywatną szkołą wyższą z czterema wydziałami: matematyczno-przyrodniczym, humanistycznym, nauk politycznych i społecznych, pedagogicznym. Działalność dydaktyczna rozpoczęła się już w roku 1916.

W ramach Wolnej Wszechnicy od 1919 działało Collegium Publicum prowadzące publicznie dostępne wykłady niedzielne.

W skład Wszechnicy wchodziły także: Studium Pracy Społeczno-Oświatowej (od 1925), Studium Skarbowo-Finansowe (od 1926), Studium Administracji Komunalnej (od 1926) i Studium Migracyjno-Kolonialne (od 1936).

W okresie międzywojennym uczelnia specjalizowała się głównie w naukach społecznych , była również znana jako jednostka dokształcająca organizatorów życia kulturalnego, oświatowego i gospodarczego kraju, w szczególności nauczycieli. Spośród uczelni wyróżniała się dużym odsetkiem studentek (prawie 75% w roku akademickim 1919/20, ze spadkiem do 40% w roku 1928). Około ⅓ stanowili żydzi.

Wszechnica zatrudniała wielu wybitnych uczonych (m.in. Włodzimierz Antoniewicz , Józef Chałasiński , Witold Doroszewski , Ludwik Hirszfeld , Józefa Joteyko , Ludwik Krzywicki , Helena Radlińska , Bogdan Suchodolski , Ludwik Wertenstein, Edward Szturm de Sztrem , Teodor Vieweger , Marian Grotowski , Janusz Korczak ).

W roku 1928 utworzono oddział w Łodzi. Od 1929 dyplomy Wszechnicy były równoważne z uniwersyteckimi.

W latach 1919-1939 placówka zatrudniała 70-80 naukowców z tytułem profesora , 30-40 docentów , 35-40 asystentów i 5-8 lektorów. W roku akademickim 1938/39 kształciło się we Wszechnicy około 3000 studentów.

Początkowo szkoła mieściła się w budynku Towarzystwa Kursów Naukowych przy ul. Śniadeckich 8, od roku 1929 przeniosła się do nowo wybudowanego gmachu przy ul. Opaczewskiej 2a. Obecnie budynek ten nosi numer Banacha 2 i jest zajmowany przez Wojsko Polskie (m.in. Dom Wojska Polskiego) i Uniwersytet Warszawski (głównie Wydział Matematyki, Informatyki i Mechaniki ).

Uczelnia prowadziła tajne nauczanie w czasie okupacji niemieckiej, jednak po wojnie jej działalność nie została wznowiona. W 1945 roku z oddziału łódzkiego powstał Uniwersytet Łódzki. Formalnie Wszechnica została rozwiązana w 1952[2]. Jako kontynuator tradycji Wszechnicy występuje Towarzystwo Wolnej Wszechnicy Polskiej.

Okres II wojny światowej

Polski Uniwersytet na Obczyźnie (PUNO)

Polski Uniwersytet na Obczyźnie (PUNO) ( ang. The Polish University Abroad lub Polish University in Exile) – polski uniwersytet działający od początku II wojny światowej we Francji i Wielkiej Brytanii , założony w 1939 r.

Polski Uniwersytet na Obczyźnie został założony pod koniec 1939 r. w Paryżu. Uniwersytet powstał z inicjatywy Oskara Haleckiego w celu zapewnienia ciągłości polskiego szkolnictwa wyższego, ponieważ w okupowanej Polsce Niemcy zakazali funkcjonowania instytucji naukowych i kulturalnych. Otwarcie Uniwersytetu nastąpiło w obecności przedstawicieli Polskiego Rządu na Uchodźstwie i rządu francuskiego. Po zajęciu Francji przez Niemców Rząd RP na uchodźstwie przeniósł się do Londynu , gdzie Prezydent RP na Uchodźstwie Władysław Raczkiewicz reaktywował PUNO. W 1949 r. Uniwersytet otrzymał tymczasowy statut, a 15 grudnia 1952 pełne prawa akademickie.

Na PUNO mogło studiować wielu Polaków, którzy przebywali na emigracji w czasie i po II wojnie światowej. Wśród studentów była m. in. por Jadwiga Piłsudska uzyskując w 1946 r. tytuł magistra inżyniera architekta.

Tajne komplety

W czasie okupacji niemieckiej , Niemcy nie kryli swoich planów w stosunku do ludności polskiej. Nie tylko chodziło im o zdobycie terytorium, ale i o zniszczenie kultury polskiej oraz biologiczną zagładę narodu polskiego. Częścią składową planu biologicznej zagłady było maksymalne ograniczenie możliwości rozwoju umysłowego polskiej młodzieży. Heinrich Himmler powiedział – (...) dla polskiej ludności Wschodu nie mogą istnieć szkoły wyższe niż 4-klasowa szkoła ludowa. Celem takiej szkoły ma być wyłącznie proste liczenie, najwyżej do pięciuset, napisanie własnego nazwiska, wiedza, iż boskim przykazaniem jest być posłusznym Niemcom, uczciwym, pracowitym i rzetelnym. Czytania nie uważam za konieczne. [Cytat: Ślaski J. Polska Walcząca (1939-1945), t. 3 "Noc", Instytut Wydawniczy Pax, Warszawa, 1986, str. 34.]

Po klęsce wrześniowej , społeczeństwo polskie zaczęło szybko usuwać zniszczenia i organizować szkolnictwo. Niemcy również szybko zaczęli wprowadzać swoją administrację cywilną.

  • Terytoria polskie zajęte przez Niemców podzielono na:
    • tereny włączone do Rzeszy (Śląsk, Poznańskie i Pomorze),
    • Generalne Gubernatorstwo (do linii Bugu – ze stolicą w Krakowie ).
  • Terytoria polskie zajęte przez wojska ZSRR włączono do poszczególnych republik sowieckich: ukraińskiej i białoruskiej. Po zajęciu tych terenów przez Niemców utworzono z nich inne jednostki organizacyjne (np. z terenów Małopolski Wschodniej - Dystrykt Galicja)
  • Terytorium Polski zajęte przez Litwę włączono początkowo do państwa litewskiego, zaś po aneksji Litwy przez ZSRR - do Litewskiej SRR.

Tajne komplety to nie tylko kształcenie młodzieży, ale i wysiłek wychowawczy. Nauczyciele uważali prowadzenie tajnych kompletów za swój obywatelski obowiązek, a młodzież garnęła się do nauki i osiągała dobre wyniki. W końcowych latach okupacji w szkołach średnich uczyło się ponad 100 tysięcy młodzieży, a wiedzę na poziomie wyższym zdobywało kilka tysięcy studentów.

W Warszawie działały: Uniwersytet Warszawski i Uniwersytet Ziem Zachodnich , Politechnika Warszawska , Wolna Wszechnica Polska , Akademia Medyczna , SGH , SGGH, Polskie Konserwatorium Muzyczne oraz Państwowy Instytut Sztuki Teatralnej.

W Krakowie działały: Uniwersytet Jagielloński , Akademia Górniczo-Hutnicza i Instytut Pedagogiczny ZNP.

We Lwowie działały: Uniwersytet Jana Kazimierza oraz Politechnika Lwowska.

Tajne nauczanie było bezwzględnie zwalczane przez niemieckie władze okupacyjne – w latach 1939-1945 życie straciło 8,5 tys. polskich nauczycieli. Nauczyciele i uczniowie wiedzieli, że w razie wykrycia groziło im, a nawet właścicielom mieszkań, w których odbywały się komplety, więzienie i obóz koncentracyjny. Brutalne represje stosowane przez okupanta nie powstrzymywały jednak tajnego nauczania. Mimo grożących kar za nielegalne nauczanie większość nauczycieli nie przerwała swej misji i przez cały okres okupacji służyła młodzieży. Tajne komplety, prowadzone na tak wielką skalę na ziemiach polskich, były jedyną tego rodzaju formą oporu w okupowanej Europie.

Tajne komplety - tereny włączone do Rzeszy

Na terenach włączonych do Rzeszy nie było polskich szkół, w celach germanizacyjnych polskie dzieci chodziły do szkół niemieckich. A jednak mimo terroru , powstało tam samorzutnie podziemne tajne nauczanie, które znajdowało się pod nadzorem tajnych organizacji wojskowych. Nauczyciele zbierali po kilkoro dzieci i w największej konspiracji uczyli je. Jeden nauczyciel uczył swoją grupę w zakresie szkoły powszechnej według programu przedwojennego dwa lub trzy razy w tygodniu. Ilość kompletów wzrastała i nauczyciel musiał ułożyć plan zajęć, żeby objąć nauczaniem kilka grup w różnych lokalach. Było to możliwe przy ścisłej współpracy z rodzicami.

Tajne komplety - Generalne Gubernatorstwo

W Generalnym Gubernatorstwie zlikwidowano szkoły wyższe i średnie. Pozostawiono natomiast szkoły podstawowe i zawodowe z okrojonym programem nauczania i zakazem uczenia historii , geografii i literatury. Niemiecka organizacja szkolnictwa opierała się na polskich urzędach oświaty , wprowadzając do nich Niemców jako zwierzchników, stopniowo zmniejszając liczbę zatrudnionych Polaków i zakres ich kompetencji.

W końcu października 1939 r. w Warszawie zostaje powołana Tajna Organizacja Nauczycielska (TON) – jednocząca największy Związek Nauczycielstwa Polskiego oraz pięć innych organizacji nauczycielskich. Należało stworzyć konspiracyjny system nauczania oparty na całym społeczeństwie. Była to jedna z form walki z okupantem.

TON początkowo objęła szkolnictwo powszechne, wkrótce powstały jednak komplety o programie szkoły średniej. Szybko ustalono zasady organizacyjne kompletu (liczbę uczniów i godzin nauki, stworzono tajne programy nauczania oraz zasady korzystania z lokali). Na podstawie tajnych programów uczono przede wszystkim zakazanych przedmiotów: języka polskiego, geografii i historii. Tajnym nauczaniem w zakresie szkoły podstawowej objęto w całej Polsce 1,5 miliona dzieci.

Tajne komplety prowadzili profesorowie wyższych uczelni w Warszawie i Krakowie. Otwieranie nowych szkół zawodowych (za zgodą władz niemieckich), pomagało w zorganizowaniu tajnego nauczania na poziomie uniwersyteckim. Mogło się ono odbywać w lokalach tych szkół i korzystać z pomocy naukowych. Nauczanie w tajnych kompletach przynosiło wymierne efekty. Tysiące licealistów i studentów kontynuowało naukę i studia, zdawało maturę oraz uczyło się mowy ojczystej i historii.

Tajne komplety - tereny okupowane przez Związek Radziecki

Na ziemiach polskich okupowanych w latach 1939-1941 przez Związek Sowiecki (na wschód od Bugu) utrzymywały się w różnym stopniu i formach szkoły podstawowe i średnie z językiem polskim. Były one jednak przez sowiecki system poważnie zreorganizowane, zarówno jeżeli chodzi o skład grona pedagogicznego (wykluczenie duchownych, a także nauczycieli zaangażowanych patriotycznie), jak też programu nauczania (wprowadzenie dodatkowych przedmiotów, najczęściej związanych z komunistyczną ideologią, usunięcie religii, zmiany w programach nauczania historii, geografii itd.) czy organizację szkół (likwidacja szkół prywatnych i prowadzonych przez zgromadzenia zakonne, wprowadzenie koedukacji w szkolnictwie średnim).

Szkoły wyższe zostały poddane dość gruntownej ukrainizacji lub rusyfikacji, usunięto część kadry profesorskiej, wprowadzając na jej miejsce wykładowców sprowadzonych z całego terenu ZSRR , zlikwidowano wydziały teologiczne, wprowadzono nauczanie ideologii komunistycznej, dzielono (np. z Wydziału Lekarskiego Uniwersytetu Jana Kazimierza utworzono Instytut Medyczny) lub łączono wydziały czy uczelnie (połączono Wydziały Prawa Uniwersytetu w Czerniowcach i Uniwersytetu Lwowskiego.

Gdy te terytoria trafiły po 1941 r. pod władzę niemiecką – okupant niemiecki zlikwidował również i te szkoły. Po roku 1941 tajne nauczanie podjęły uniwersytety we Lwowie ( Uniwersytet Lwowski ) i w Wilnie ( Uniwersytet Wileński ). We Lwowie niemieccy okupanci pozwolili z czasem na częściowe reaktywowanie szkolnictwa wyższego, jednak na zasadzie wyższych szkół zawodowych (Fachkurse). Dzięki temu prowadzono wyższe kursy medyczne na dawnym Wydziale Lekarskim UJK i kursy zawodowe na niektórych wydziałach Politechniki Lwowskiej. Zajęcia prowadzone w większości przez przedwojenną polską kadrę naukową stały na wysokim poziomie i z reguły absolwenci tych kursów uzyskiwali po wojnie nostryfikację swych dyplomów na polskich uczelniach.

Okres powojenny

Towarzystwo Wolnej Wszechnicy Polskiej

Towarzystwo Wolnej Wszechnicy Polskiej założone w 1957 roku w Warszawie. Podstawowe zadania statutowe to rozwój i upowszechnianie nauki ze szczególnym uwzględnieniem kształcenia i wychowania, polityki społecznej, kultury narodowej oraz ochrony środowiska.

Uniwersytet Latający

W latach 1977 - 1979 w domach prywatnych działacze opozycji organizowali pod historyczną nazwą Uniwersytet Latający wykłady z zakresu nauk humanistycznych i społecznych. Ze względu na tematykę działalność była zwalczana przez ówczesne władze; wykładowcy i uczestnicy byli zatrzymywani, spotkania rozpędzane przez bojówki SZSP i ZSMP.

Towarzystwo Kursów Naukowych

Powołane w roku 1978 przez grupę opozycjonistów politycznych Towarzystwo Kursów Naukowych miało na celu krzewienie nieocenzurowanej wiedzy. Deklaracja założycielska samokształceniowego Towarzystwa Kursów Naukowych, stwierdzała między innymi: niedostatki wykształcenia oficjalnego oraz praktyczne i ideologiczne ograniczanie wolności nauki znane były i krytykowane od wieków. Świadomi tej tradycji oraz współczesnych potrzeb, występujemy z naszą inicjatywą, mającą na celu pomoc wszystkim, którzy przez samokształcenie chcą wzbogacić swoją wiedzę.

Wykłady odbywały w prywatnych mieszkaniach i kościołach. Program dotyczył w szczególności sfer fałszowanych lub pomijanych w szkołach z z zakresu: historii, socjologii, ekonomii, literaturoznawstwa.

W komisji programowej zasiadali m.in.: Stefan Amsterdamski , Andrzej Celiński , Bohdan Cywiński , Aldona Jawłowska , Jan Kielanowski , Andrzej Kijowski , Tadeusz Mazowiecki , Wojciech Ostrowski. Od roku 1978 sprawowało również opiekę nad Uniwersytetem Latającym. Po wprowadzeniu stanu wojennego w 1981 roku TKN zakończyło działalność.



TROCHĘ HISTORII, TROCHĘ KULTURY - INDEX



W przypadku kopiowania materiału z portalu PAI

zgodnie z prawem autorskim należy podać źródło:
Polonijna Agencja Informacyjna, autora - jeżeli jest wymieniony
pełny adres internetowy artykułu wraz z aktywnym linkiem do strony z artykułem oraz informacje o licencji.