Z polskiej perspektywy Brazylia to daleki i egzotyczny kraj mający posmak wakacyjnej przygody. Często zapominamy, że to miejsce osiedlenia  dumnych ze swojego pochodzenia rodaków, których liczebność szacuje się na ok. 1,5 do 3 milionów osób, czyli jest to druga co do wielkości Polonia w Ameryce i jedna z największych na świecie. Większość z nich nie widziała nigdy Polski, inni utrzymują z macierzą regularne kontakty, w czym pomaga działająca prężnie od 1990 roku Centralna Reprezentacja Wspólnoty Brazylijsko-Polskiej zwana w skrócie BRASPOL (Representação Central da Comunidade Brasileiro-Polonesa no Brasil). Przychodzi jednak taki moment, że potrzeba serca jest silniejsza niż trudy podróży i oto do Polski zawitała liczna grupa – z czego większość jej uczestników po raz pierwszy na ojczystej ziemi - przedstawicieli Polonii brazylijskiej skupionej wokół organizacji BRASPOL. Przewodniczy jej niestrudzony działacz naszej diaspory w tamtym rejonie świata André Hamerski. Ponieważ koszty takiej wyprawy są znaczące na szacunek zasługuje fakt, że sami sfinansowali jej przebieg, a to niemałe obciążenie, mając na względzie tamtejsze realia ekonomiczne.

Po wylądowaniu w Warszawie są dwa miejsca naturalne do odwiedzenia dla każdego Polaka z zagranicy – Senat RP pełniący konstytucyjną opiekę  nad Polonią oraz Stowarzyszenie „Wspólnota Polska” (SWP), które od początku przemian ustrojowych w latach 90-tych ubiegłego wieku wspiera w różnorodny sposób naszych rodaków na całym świecie.

WIZYTA W SENACIE RP

„Chciałam podziękować wszystkim, którzy są liderami polonijnymi w Brazylii. Za to, że poświęcacie czas, żeby łączyć Polaków i przywiązywać ich do ojczyzny, tworzyć silną wspólnotę” – tymi słowami marszałek Małgorzata Kidawa-Błońska powitała w Senacie przedstawicieli Polonii brazylijskiej skupionej wokół organizacji BRASPOL.

Spotkanie było okazją do podkreślenia roli, jaką od pokoleń odgrywają liderzy polonijni w Brazylii. Ich codzienna praca, zaangażowanie i działalność społeczna sprawiają, że polska kultura, tradycje i pamięć o przodkach pozostają żywe – nawet tysiące kilometrów od Polski.

W uznaniu za ogromne zaangażowanie na rzecz Polonii oraz pielęgnowanie polskiego dziedzictwa w Brazylii, marszałek Senatu wyróżniła wieloletniego działacza polonijnego André Hamerskiego medalem Senatu. Polonia brazylijska jest jedną z największych i najstarszych diaspor polskich na świecie.

Jak podkreśla Senat pamięć o korzeniach, języku, kulturze i tradycji jest mostem, który łączy kolejne pokolenia Polonii. Dziękujemy wszystkim, którzy ten most budują każdego dnia. – powiedziała z uznaniem marszałek Małgorzata Kidawa-Błońska dodając, że było dużo rozmów, wspomnień i pięknych rodzinnych historii. O Polsce, o korzeniach, o tym, jak przez kolejne pokolenia udaje się zachować język, tradycję i więź z krajem. Spotkałam ludzi pełnych serdeczności, bardzo związanych z Polską i dumnych ze swoich korzeni. Dziękuję za wspólnie spędzony czas. Takie spotkania mają dla mnie szczególne znaczenie. Do zobaczenia!

 BRASPOL A WSPÓLNOTA POLSKA

Brazylijskiej grupie, w trakcie wizyty w Senacie, towarzyszyła wiceprezes SWP Zenka Bańkowska. I to nie jest przypadek. Relacje pomiędzy Stowarzyszeniem „Wspólnota Polska” a BRASPOL-em (Centralną Reprezentacją Wspólnoty Brazylijsko-Polskiej) od początku lat 90. XX wieku stanowiły fundament współpracy między Polską a Polonią w Brazylii. Obie organizacje powstały w tym samym przełomowym okresie (1990 rok) – jako odpowiedź na upadek komunizmu w Polsce i potrzebę ponownego, swobodnego nawiązania więzi z rodakami na świecie.

Z racji tego, że BRASPOL stawiał sobie za cel zjednoczenie rozproszonych środowisk polonijnych w Brazylii, a Stowarzyszenie „Wspólnota Polska” zostało powołane do wspierania Polaków za granicą przez państwo polskie, partnerskie relacje nawiązały się niemal natychmiast po ich utworzeniu.

Główne filary tych relacji to:

• Finansowanie i wsparcie infrastrukturalne: „Wspólnota Polska” przez dekady przekazywała środki finansowe pochodzące z budżetu państwa polskiego (m.in. z Kancelarii Senatu i MSZ) na projekty realizowane przez BRASPOL. Dzięki temu wsparciu remontowano Domy Polskie, kupowano sprzęt dla zespołów folklorystycznych oraz wyposażano salwatoriańskie i chrystusowe placówki edukacyjne.
• Edukacja i promocja języka: Stowarzyszenie organizowało i finansowało wyjazdy polskich nauczycieli do pracy w brazylijskich skupiskach polonijnych oraz pomagało w ewaluacji treści  podręczników. Z kolei BRASPOL odpowiadał za organizację klas i rekrutację uczniów na miejscu. „Wspólnota Polska” fundowała również stypendia dla młodzieży z Brazylii na studia w Polsce oraz na letnie kursy języka i kultury polskiej.
• Współpraca kulturalna: Obie organizacje współtworzyły wydarzenia kultywujące tradycję – od lokalnych obchodów polskich świąt narodowych po duże festiwale (np. Polonijne Festiwale Zespołów Folklorystycznych). „Wspólnota Polska” pomagała w sprowadzaniu z Polski instruktorów tańca, strojów ludowych i nut.
• Reprezentacja na forum światowym: BRASPOL, wspierany przez „Wspólnotę Polską”, stał się najważniejszym głosem Polonii z Ameryki Południowej w Światowej Radzie Badań nad Polonią oraz na Światowych Zjazdach Polonii i Polaków z Zagranicy organizowanych w Pułtusku czy Warszawie.

WYZWANIA I EWOLUCJA RELACJI

Relacje między obiema organizacjami, mimo lat owocnej współpracy, noszą także ślady trudnych wyzwań wynikających ze specyfiki obu podmiotów.

BRASPOL reprezentuje głównie 4., 5. i 6. pokolenie emigrantów, dla których językiem codziennym jest portugalski, a ich tożsamość jest głęboko brazylijska z elementami polskiego sentymentu. Z krajowej perspektywy przez długi czas wyznacznikiem polskości i kryterium oceny Polonii była kwestia znajomości języka, co nie zawsze odpowiadało realiom południowoamerykańskim. Stąd z czasem zaczęto koncentrować wsparcie na finansowaniu edukacji, kursów językowych i możliwości przyjazdu do macierzy, którą znało się wyłącznie z rodzinnego przekazu.

BRASPOL starał się być jedynym, reprezentatywnym partnerem do rozmów z Polską. Z czasem wewnątrz Polonii brazylijskiej dochodziło do sporów kompetencyjnych, a niektóre mniejsze organizacje czy polskie parafie zarzucały władzom BRASPOL-u zbytnią centralizację. „Wspólnota Polska” musiała wypracować racjonalny balans między współpracą z zarządem BRASPOL-u a wspieraniem bezpośrednich inicjatyw lokalnych.

Zmiany procedur przyznawania grantów przez polskie MSZ i Senat spowodowały przesunięcie nacisku na sformalizowane projekty, co wymagało od BRASPOL-u głębszej restrukturyzacji i dostosowania się do nowych wymogów prawno-biurokratycznych. W tym aspekcie wsparcie Wspólnoty Polskiej okazywało się kluczowe – byliśmy w stanie służyć pomocą w przejściu przez zawiłości formalne, nie zawsze zrozumiałe dla rodaków żyjących w innych realiach prawnych i społecznych.

Nową perspektywą związaną z naszymi problemami demograficznym, ale też często sytuacją ekonomiczną Polaków w Ameryce Południowej, jest możliwość ubiegania się o Kartę Polaka przez potomków polskich emigrantów w Brazylii. Proces oparty na przepisach ustawy o Karcie Polaka, jednak ze względu na odległość pokoleniową (często 4.–6. pokolenie) wiąże się z konkretnymi wyzwaniami dokumentacyjnymi i językowymi. Temat ważny i perspektywiczny, który może stanowić kolejne pole współpracy między BRASPOL a SWP.

Mimo nieuniknionych trudności dziś relacje obu organizacji opierają się na dojrzałym partnerstwie: Stowarzyszenie „Wspólnota Polska” traktuje BRASPOL jako strategicznego łącznika z Polonią latynoamerykańską, wspierając nowe inicjatywy, takie jak certyfikacja znajomości języka czy projekt nadania językowi polskiemu statusu języka urzędowego. Tu warto przypomnieć, że w 2021 roku w gminie Áurea (stan Rio Grande do Sul) język polski został ustanowiony drugim językiem urzędowym ze względu na bardzo wysoki odsetek mieszkańców o polskich korzeniach. Oczywiście nie doszłoby do tego, gdyby nie aktywna postawa naszych rodaków i wsparcie z Polski, którego jesteśmy znaczącą częścią.

Przedstawienie wszystkich aspektów współpracy SWP z BRASPOL przekracza objętość okazjonalnego artykułu, toteż ograniczyliśmy się jedynie do kluczowych aspektów. Obecna wizyta Polaków z Brazylii zapisze zapewne nowe karty naszych relacji, na co liczymy, życząc rodakom zza oceanu wspaniałych wrażeń z pobytu w Polsce.

Opracowanie: Biuro Prasowe SWP
Polonijna Agencja Informacyjna
Zdjęcia: Senat RP