Leon Chwistek

Wielki umysł zwiedziony komunistyczną utopią

1884-06-13     |     1944-08-20

13 czerwca 1884 roku w Krakowie urodził się Leon Chwistek, malarz, teoretyk sztuki, matematyk, filozof i przede wszystkim logik. Był niezwykle barwną osobistością pierwszej połowy XX wieku ówczesnego Krakowa, Lwowa, Getyngi i Paryża.

Był synem Bronisława i Emilii z Majewskich. Jego ojciec Bronisław Chwistek (1854 lub 1856–1922) był lekarzem klimatycznym w Krynicy i Zakopanem. Otworzył jeden z pierwszych zakładów wodoleczniczych w Zakopanem w wilii „Hygea” na Krupówkach oraz sanatorium dla chorych nerwowo w wilii „Adasiówka”. Matka była pianistką i malarką, uczennicą Jana Matejki i Karola Mikulskiego.

Do gimnazjum, które ukończył w 1902, uczęszczał w Krakowie, gdzie mieszkał u swojego wujostwa: architekta Eustachego Śmiałowskiego i Edomondy z Majewskich.

Młode lata spędził w Zakopanem w "Adasiówce", przyjaźniąc się wtedy z Bronisławem Malinowskim i Stanisławem Ignacym Witkiewiczem . Chodził po Tatrach i już w 1892 opisał wycieczkę (ze swym nauczycielem Edmundem Cięglewiczem ) przez Zawrat do Morskiego Oka i ozdobił ten utwór własnymi rysunkami. Pod Tatrami miał okazje rozmawiać z młodym Feliksem Dzierżyńskim, który zaszczepił mu pociąg do idei socjalistycznych. Do Zakopanego przyjeżdżał także podczas studiów Z tego też okresu pochodzi jego akwarela Ślizgawka pod Giewontem (1900) i rysunek Widok z regla w Zakopanem (1907). W 1908 zarys jednego z Kominów Strążyskich posłużył mu do doświadczeń psychologicznych nad zmiennością percepcji treści w obrazach.

Od 1895 mieszkał w Krakowie studiując filozofię, psychologię i matematykę na Uniwersytecie Jagiellońskim. Przez pewien czas był uczniem Józefa Mehoffera w jego pracowni malarskiej, z czego jednak szybko zrezygnował. W 1906 roku Chwistek uzyskał tytuł doktora filozofii. Od tego momentu przez 20 lat z przerwami pracował jako nauczyciel matematyki w gimnazjum im. Jana Sobieskiego w Krakowie. W latach 1908 – 1909 kontynuował studia matematyczne w Getyndze. Tutaj zetknął się wielkim niemieckim matematykiem Davidem Hilbertem, a także chodził na wykłady innej znakomitości Heinriego Poincarego. W Getyndze poznał również młodego polskiego matematyka Hugona Steinhausa ale przede wszystkim jego piękną siostrę Olgę Steinhaus, która okazała się być miłością jego życia.

W 1910 w Wiedniu samodzielnie studiował malarstwo weneckie, a w latach 1913-1914, podczas pobytu w Paryżu uczył się rysunku, poznając równocześnie twórczość kubistów. Tutaj też stoczył słynny pojedynek w obronie czci swojej narzeczonej, którą obraził malarz Władysław Dunin – Borkowski. Pojedynek, który odbywał się na Placu Zgody wygrał Chwistek, raniąc przeciwnika w ucho. Sekundantem Chwistka był Bolesław Wieniawa – Długoszowski, poprzez którego Chwistek miał okazje poznać przebywającego akurat w Paryżu Józefa Piłsudskiego. Następnego dnia po tym wydarzeniu w paryskich gazetach ukazał się artykuł donoszący, że Polacy chyba zupełnie zwariowali, bo w Paryżu urządzają między sobą jakieś pojedynki.

W czasie I wojny światowej służył w Legionach i został odznaczony Krzyżem Niepodległości. Nie wojsko jednak a sztuka pociągała go najbardziej. Był współzałożycielem i czołowym teoretykiem powstałej w 1917 awangardowej grupy Ekspresjonistów Polskich (Formistów) i uczestniczył w jej wystawach. Dla ukształtowania się formistycznej postawy Chwistka zasadnicze znaczenie miała estetyka francuskiego kubizmu i włoskiego futuryzmu, z których zaczerpnął koncepcję autonomicznej formy artystycznej uwolnionej od funkcji naśladowania natury. W swych kompozycjach wprowadził zmienny rytm zgeometryzowanych i organicznych kształtów, które przenikają się i splatają, pokrywając całą płaszczyznę płótna. Podobnie jak dla futurystów, przedmiotem jego zainteresowania było miasto, którego syntetyczne wizje stworzył w swych akwarelach i obrazach olejnych.

Opublikował szereg artykułów, wykładając w nich swoje teorie artystyczne (m.in. "Wielość rzeczywistości w sztuce", 1918; "Wielość rzeczywistości", 1921). Najsławniejszy obraz Chwistka pod tytułem "Szermierka" z 1920 roku jest też jednym z najważniejszych dzieł Formizmu. Artysta w nowatorskiej, awangardowej formie przedstawił na nim dwie pojedynkujące się postaci, czerpiąc inspirację z własnych paryskich przygód. Chwistek był zwolennikiem pluralizmu estetycznego, czemu dał wyraz w swoich traktatach pod tytułem "Wielość rzeczywistości w sztuce" (1918) i "Wielość rzeczywistości" (1921).

W 1919 roku, razem z Hugonem Steinhausem i Stefanem Banachem był jednym z założycieli Polskiego Towarzystwa Matematycznego. Od 1922 roku Chwistek wykładał matematykę dla przyrodników na Uniwersytecie Jagiellońskim. To połączenie sztuki i matematyki nie było dobrze przyjmowane w konserwatywnej Galicji. Pozwolono mu wprawdzie zrobić w 1928 roku habilitację ale pod warunkiem, że nie będzie ubiegał się o katedrę w Krakowie.

W 1922 sformułował zasady tzw. strefizmu, własnej „matematycznej” teorii malarskiej, w myśl której kompozycja obrazu winna być budowana „według jakości kształtów, barw, tempa wydarzeń itp.” tworząc wyodrębnione, ale przechodzące jedna w drugą, strefy pokrewnych form i barw. Zajmował się także portretem, m.in. w latach 1926-1930 namalował wizerunki wielu znaczących postaci ze środowiska krakowskiego.

Chwistek był cenionym logikiem, cieszył się uznaniem między innymi wielkiego autorytetu w tej dziedzinie anglika Bertranda Russella. To jego poparcie oraz Stefana Banacha pozwoliło mu objąć w 1930 roku katedrę logiki na Uniwersytecie im. Jana Kazimierza we Lwowie, co nie było oczywiste, ponieważ o stanowisko to walczył z wybitnym, choć wtedy jeszcze dość młodym Alfredem Tarskim.

We Lwowie czuł się o wiele lepiej niż w Krakowie. Spotkania z naukowcami w kawiarni "Szkocka" przeszły do historii. Znalazł słuchaczy i sprzymierzeńców w osobach Stefana Banacha, Włodzimierza Stożka, Stanisława Ulama czy Stanisława Mazura

Lata poprzedzające wojnę to coraz większe oddalenie od przyjaciela okresu młodości Stanisława Ignacego Witkiewicza. Mówimy o tym ponieważ obu panów dzieliła pogłębiająca się przepaść ideologiczna. Chwistek coraz bardziej sympatyzujący z socjalizmem nie mógł się już porozumieć z Witkacym, twardym antykomunistą. Różnica polegała na tym, że Witkiewicz znał z autopsji czym jest bolszewizm, zaś dla Chwistka była to jedynie idea niegdyś przekazana przez Dzierżyńskiego.

W 1938 roku Chwistek doczekał się mianowania profesorem zwyczajnym, ale szczęście nie trwało długo. Sowiecką okupację Lwowa przeżył w miarę bezboleśnie, we wrześniu 1940 wstąpił do Związku Radzieckich Pisarzy Ukrainy ale zbliżające się wojska niemieckie zmusiły go do wyjazdu w głąb sowieckiej Rosji. I tak w 1941 artysta i naukowiec w jednej osobie wyjechał ze Lwowa do Rosji, wykładał na Uniwersytecie w Tyfilisie, w 1943 znalazł się w Moskwie, gdzie działał w Związku Patriotów Polskich. Proponowano mu nawet tekę ministerialnym w planowanym przyszłym rządzie, ale odmówił. Na wniosek ZPP został dokooptowany do Krajowej Rady Narodowej, choć pozostał bezpartyjny. Publikował w organie ZPP – „Wolna Polska”.

Czy wówczas zdawał sobie już sprawę z fatalnej pomyłki ideologicznych sympatii? Tego się nie dowiemy, bowiem zmarł 20 sierpnia 1944 w Barwisze k. Moskwy, miesiąc po tej propozycji. Jego prochy spoczywają w masowej mogile ofiar represji stalinowskich na cmentarzu Dońskim w Moskwie.

Indywidualne wystawy prac Chwistka jako artysty odbyły się w 1927 w Krakowie i w 1934 we Lwowie, a po wojnie w 1971 w Krakowie. Wówczas też ukazała się pomnikowa monografia artysty pióra prof. Karola Estreichera ("Leon Chwistek, Biografia artysty", (1884-1944), Kraków 1971).

---

DO WSTAWIENIA W WIADOMOŚCI

---

GRAFIKA DO WYKORZYSTANIA

GRAFIKA NOWOŚCI 800x600 px

---

POZOSTAŁA GRAFIKA

EDYCJA WIADOMOŚCI

TEKST DO AKTUALNOŚCI - WERSJA 1

---

Malarz - formista, teoretyk sztuki, matematyk, filozof a zwłaszcza wybitny logik cieszący się uznaniem Bertranda Russella, wreszcie legionista, amator pojedynkowania się na szable i pod koniec życia komunista. Chociaż to ostatnie zaburza - jak wiemy po doświadczeniach historycznych - obraz całości, to i tak połączenie przymiotów daje w rezultacie ważną postacią dla polskiej sztuki i światowej nauki. 20 sierpnia przypada rocznica śmierci Leona Chwistka

„Jeśli do czyjegoś intelektu można zastosować epitet »demoniczny«, to chyba do intelektu jednego Leona Chwistka”, pisał Witkacy, który znał go od dziecka. I dodawał: „Sama postać jego jest groźna w swej bawolej wprost potędze, gdy porusza się chwiejąc się jakby z nadmiaru panującego we wnętrzu jej duchowego ciśnienia. Ale nade wszystko poczucie metafizycznej grozy budzi w widzu niesamowity łeb jego, nabity guzami mądrości nadludzkiej jakiejś (…)”.

Miał rację Stanisław Ignacy Witkiewicz obserwując karierę przyjaciela. Doktorat z filozofii, habilitacja z logiki matematycznej, w międzyczasie malowanie, wystawy, teoria sztuki, a wszystko z żelazną konsekwencją i zaangażowaniem. Te cechy i talent artystyczny - jak twierdzili znajomi - odziedziczył po matce Emilii z Majewskich, pianistce, jednej z pierwszych uczennic Jana Matejki. Nieco mniej po ojcu, niefrasobliwym, acz doskonałym lekarzu Bronisławie Chwistku, za sprawą którego systematyczne kryzysy finansowe dotykały jego rodzinę. Klapą biznesową która przysporzyła niemałych długów okazał się zakład wodoleczniczy i uzdrowiska w Zakopanym, ale zanim to nastąpiło młody Leon miał okazję obcować z elitą stolicy Tatr oraz przebywającym na leczeniu Feliksem Dzierżyńskim, co zaważy na światopoglądzie przyszłego logika zafascynowanego deklaratywną ideą komunistycznej równości i braterstwa.

O niebo bardziej pozytywną znajomością był podróżnik i antropolog Bronisław Malinowski oraz wspomniany już, młodszy od nich o rok, Witkacy. Połączyła ich inteligencja dzięki której toczyli inspirujące sporty na tematy polityczne i teorii sztuki oraz słabowitość. Malinowski był anemiczny, Witkacy bez przerwy chorował, a Chwistek ledwo co widział mając minus osiem dioptrii. Nie byłą to też przyjaźń łatwa do tego stopnia, że w rezultacie poróżnili się do tego stopnia, iż zerwali znajomość na długie lata. Korespondencję Witkacego, tuż przed jego samobójczą śmiercią w 1939 roku Chwistek pomijał milczeniem.

Pomijając karierę naukową i artystyczną Chwistka, o której możecie Państwo przeczytać w naszym dziale historia-kultura, z racji rocznicy jego śmierci dotarliśmy do ostatniego okresu życia naukowca. Jesteśmy we Lwowie, w roku 1941. Leon, uznany akademik zapada na zdrowiu. Stara się wieść ustabilizowany tryb życia, nie przeszkadza mu sowiecki dyktat - to pokłosie znajomości z Dzierżyńskim - ale do granic miasta zbliża się niemiecka ofensywa. Postanawia uciekać w głąb ZSRR. Nie wiedzie mu się tam jednak dobrze. Uczy matematyki w wiejskiej szkole, dorabia korepetycjami z niemieckiego. Nie zna języka rosyjskiego co stanowi potężną barierę dla dalszej kariery. Życie, bez przesady, ratuje mu dawna służąca, Białorusinka. Prowadzi dom i dorabia szyciem. Po przeprowadzce do Moskwy następuje krótka poprawa ich sytuacji. Chwistek wykłada na uniwersytecie, pisze i działa w Związku Patriotów Polskich o uznanie którego zabiegał od dawna. Nie trwa to jednak długo, zwycięża choroba, nawracające paraliże. Umiera 20 sierpnia 1944 roku.

KOD DO WSTAWIENIA

<p class="lead">Malarz - formista, teoretyk sztuki, matematyk, filozof a zwłaszcza wybitny logik cieszący się uznaniem Bertranda Russella, wreszcie legionista, amator pojedynkowania się na szable i pod koniec życia komunista. Chociaż to ostatnie zaburza - jak wiemy po doświadczeniach historycznych - obraz całości, to i tak połączenie przymiotów daje w rezultacie ważną postacią dla polskiej sztuki i światowej nauki. 20 sierpnia przypada rocznica śmierci Leona Chwistka</p>

<p>„<em>Jeśli do czyjegoś intelektu można zastosować epitet »demoniczny«, to chyba do intelektu jednego Leona Chwistka</em>”, pisał Witkacy, który znał go od dziecka. I dodawał: „<em>Sama postać jego jest groźna w swej bawolej wprost potędze, gdy porusza się chwiejąc się jakby z nadmiaru panującego we wnętrzu jej duchowego ciśnienia. Ale nade wszystko poczucie metafizycznej grozy budzi w widzu niesamowity łeb jego, nabity guzami mądrości nadludzkiej jakiejś</em> (…)”.</p>

<p>Miał rację Stanisław Ignacy Witkiewicz obserwując karierę przyjaciela. Doktorat z filozofii, habilitacja z logiki matematycznej, w międzyczasie malowanie, wystawy, teoria sztuki, a wszystko z żelazną konsekwencją i zaangażowaniem. Te cechy i talent artystyczny - jak twierdzili znajomi - odziedziczył po matce Emilii z Majewskich, pianistce, jednej z pierwszych uczennic Jana Matejki. Nieco mniej po ojcu, niefrasobliwym, acz doskonałym lekarzu Bronisławie Chwistku, za sprawą którego systematyczne kryzysy finansowe dotykały jego rodzinę. Klapą biznesową która przysporzyła niemałych długów okazał się zakład wodoleczniczy i uzdrowiska w Zakopanym, ale zanim to nastąpiło młody Leon miał okazję obcować z elitą stolicy Tatr oraz przebywającym na leczeniu Feliksem Dzierżyńskim, co zaważy na światopoglądzie przyszłego logika zafascynowanego deklaratywną ideą komunistycznej równości i braterstwa. </p>

<p>O niebo bardziej pozytywną znajomością był podróżnik i antropolog Bronisław Malinowski oraz wspomniany już, młodszy od nich o rok, Witkacy. Połączyła ich inteligencja dzięki której toczyli inspirujące sporty na tematy polityczne i teorii sztuki oraz słabowitość. Malinowski był anemiczny, Witkacy bez przerwy chorował, a Chwistek ledwo co widział mając minus osiem dioptrii. Nie byłą to też przyjaźń łatwa do tego stopnia, że w rezultacie poróżnili się do tego stopnia, iż zerwali znajomość na długie lata. Korespondencję Witkacego, tuż przed jego samobójczą śmiercią w 1939 roku Chwistek pomijał milczeniem. </p>

<p>Pomijając karierę naukową i artystyczną Chwistka, o której możecie Państwo przeczytać w naszym dziale historia-kultura, z racji rocznicy jego śmierci dotarliśmy do ostatniego okresu życia naukowca. Jesteśmy we Lwowie, w roku 1941. Leon, uznany akademik zapada na zdrowiu. Stara się wieść ustabilizowany tryb życia, nie przeszkadza mu sowiecki dyktat - to pokłosie znajomości z Dzierżyńskim - ale do granic miasta zbliża się niemiecka ofensywa. Postanawia uciekać w głąb ZSRR. Nie wiedzie mu się tam jednak dobrze. Uczy matematyki w wiejskiej szkole, dorabia korepetycjami z niemieckiego. Nie zna języka rosyjskiego co stanowi potężną barierę dla dalszej kariery. Życie, bez przesady, ratuje mu dawna służąca, Białorusinka. Prowadzi dom i dorabia szyciem. Po przeprowadzce do Moskwy następuje krótka poprawa ich sytuacji. Chwistek wykłada na uniwersytecie, pisze i działa w Związku Patriotów Polskich o uznanie którego zabiegał od dawna. Nie trwa to jednak długo, zwycięża choroba, nawracające paraliże. Umiera 20 sierpnia 1944 roku. </p>

TEKST DO AKTUALNOŚCI - WERSJA 2

---

KOD DO WSTAWIENIA